De Raad over (gedwongen) vaccinatie

In de Nederlandse ‘Bible Belt’ overleed onlangs een jong meisje aan mazelen. Nooit ingeënt vanwege haar geloof, of het geloof van haar ouders. Moeten we die keuze hebben? Of moet het roer helemaal om, desnoods met gedwongen vaccinaties? Of is de courante Belgische aanpak, een prikje tegen elke kinderziekte, toch zoiets als schieten met een kanon op een mug?

© Joris Snaet
© Joris Snaet

Corinne vandermeulen: vaccinoloog

© KU Leuven - Rob Stevens
Corinne Vandermeulen
© KU Leuven - Rob Stevens
“Ik heb ‘kinderziekte’ altijd een erg misleidende term gevonden. Het klinkt veel onschuldiger dan het in werkelijkheid is. Een standaardvaccin zoals dat tegen mazelen, bof en rubella, is echt geen luxe. Maar het succes van het vaccin is ook zijn achilleshiel: net omdat die kinderziektes hier nu quasi uitgestorven zijn, kunnen weinig mensen er nog de mogelijke complicaties van inschatten, zoals longontsteking. En dat voedt bij sommigen de scepsis over het nut van inenting.”

“Je kan het belang van vaccinatie nochtans moeilijk overroepen: naast hygiëne en stromend water heeft niets de voorbije honderd jaar zo’n grote impact gehad op de kindersterfte als vaccinatie. In Vlaanderen is de dekkingsgraad van kinderen en jongeren vandaag heel hoog, met dank aan Kind en Gezin, de Centra voor Leerlingenbegeleiding, de kinderartsen en huisartsen. En met dank aan onze media, die niet zomaar meegaan in ongefundeerde hetzes die soms in buitenlandse media opduiken: dat je van het mazelenvaccin autisme kan krijgen, of multiple sclerose van het hepatitis B-vaccin. Het is wetenschappelijk aangetoond dat vaccins ons immuunsysteem niet aantasten. De risico’s op verwikkelingen die je loopt bij het doormaken van de ziekte, zijn vele malen groter dan de mogelijke complicaties bij vaccinatie.”

"Je kan het belang van vaccinatie moeilijk overroepen."

“Voorlopig zitten we hier dus wel goed, met vaccinatiegraden boven de 90 procent van de peuters voor mazelen-bof-rubella. Maar het aantal gevallen van bijvoorbeeld mazelen neemt wel opnieuw toe in Europa, onder meer door anti-vaccinatielobby’s. Ook in ons land bestaan die. Het gaat dan vooral om mensen met een antroposofische overtuiging (aanhangers van de leer van Rudof Steiner, bekend van de Steinerscholen – red.). In Gent had je in 2011 een uitbraak van de mazelen bij ongevaccineerde kinderen in twee lagere scholen. Je hebt die erg hoge dekkingsgraad van 90 – of zelfs 95 procent voor het bijzonder besmettelijke mazelen – ook echt nodig voor ‘groepsimmuniteit’: wie om medische redenen niet gevaccineerd kan worden of geen bescherming opbouwt na vaccinatie, kan door groepsimmuniteit ook beschermd worden. Als er teveel mensen zich niet inenten, brengen ze dat solidariteitsprincipe in gevaar.”

“Maar ik ben geen voorstander van een verplichte vaccinatie tegen kinderziektes, zoals er nu voor polio bestaat in België. Verplichten kan een negatief effect hebben. Goed informeren en communiceren, dat werkt het best.”

Herman Nys: medisch recht

© KU Leuven - Rob Stevens
Herman Nys
© KU Leuven - Rob Stevens
“Vaccinatie tegen kinderziekten is vooralsnog niet verplicht in België. Tegen polio wel, maar ook daar kun je volwassenen fysiek niet dwingen om zich te laten vaccineren. Ja, we hebben stokken achter de deur bij weigering, in de vorm van geldboetes of een gevangenisstraf. Maar daarmee is die persoon nog niet gevaccineerd. In de praktijk bestaat dwangbehandeling hier enkel in de psychiatrie, en daar gaat het dan ook niet over het algemeen belang, maar het individueel belang van die persoon. Als je medisch tussenbeide komt, moet je dat áltijd met geïnformeerde toestemming van de patiënt doen.”

“Hoe zit het dan met kinderen? Bij jonge kinderen die zelf nog niet de risico’s kunnen inschatten, heb je de toestemming van de ouders nodig. Maar de ouders mogen niet zomaar élke beslissing nemen: die moet in het belang zijn van het kind. Dus als er een epidemie dreigt, en als bewezen is dat vaccinatie heel doeltreffend is – zoals voor de gangbare vaccins, waarover een medische consensus bestaat – dan is afwijzing daarvan niet in het belang van het kind. Hier geldt hetzelfde als bij Jehova’s getuigen: een volwassene kan bloedtransfusie weigeren voor zichzelf, maar voor zijn kind kan de arts over die weigering heen stappen.”

"Ouders mogen niet zomaar élke beslissing nemen"

“Juridisch doe je bij gedwongen vaccinatie een inbreuk op de fysieke integriteit van de minderjarige. Maar die inbreuk is erg miniem. Je kan zo’n inenting plaatsen in het rijtje van het verplicht dragen van de gordel in de auto, of van een valhelm: ook daar grijp je als overheid fysiek in. De wet van 2002 op de rechten van de patiënt geeft de arts dat recht. En ook het Europees Hof staat dat toe, zolang de inbreuk niet zwaarder is dan nodig.”

“De consensus in de samenleving daarover is groot. Ook in Nederland trouwens. Nederland is altijd het land geweest van grote tolerantie tegenover minderheden en afwijkende standpunten. Een aantal jaren geleden kwam er protest toen men voor de volksgezondheid fluor wilde toevoegen aan het leidingwater. Er heeft toen even een scenario op tafel gelegen waarin men er serieus aan dacht om het leidingnet te ontdubbelen: eentje met en eentje zonder fluor (lacht). En we kijken een beetje raar op als we zien wat er nog mogelijk is in de ‘Bible Belt’. Maar ook daar is de tolerantiedrempel verlaagd, als het gaat om het obstinaat vasthouden aan opvattingen die ingaan tegen het belang van het kind.”

“Eén ding wil ik hier nog aan toevoegen: áls een verplichte vaccinatie gepaard gaat met een risico – hoe klein ook – dan moet de overheid die ze oplegt, bereid zijn om eventuele schade bij complicaties te compenseren. Dat moet dan wel de deal zijn.”

Bert Broeckaert: vergelijkende religie en ethiek

© KU Leuven - Rob Stevens
Bert Broeckaert
© KU Leuven - Rob Stevens
“Je vraagt me: ‘Waarom vaccineren die protestanten in de ‘Bible Belt’ hun kinderen niet?’ Wel, ‘die protestanten’ zijn geen homogene groep: de ‘bevindelijk gereformeerde protestanten’, zoals ze officieel heten, zijn met zo’n half miljoen en behoren tot een lappendeken aan gemeenschappen. Elk van die gemeenschappen heeft z’n eigen visie op zaken als vaccinatie, en ook binnen die gemeenschappen zelf is er variatie. Binnen de ene groep is negentig procent gewoon gevaccineerd, binnen de andere gaat het om nog geen kwart. Overigens zijn ook in Nederland de antroposofen de grootste groep niet-gevaccineerden.”

“Sommige ‘bevindelijken’ vaccineren niet omdat ze niet ‘voor God willen spelen’. Dat klinkt misschien weinig consequent: als je gelooft dat God alles in de hand heeft, waarom ga je dan nog uit werken, of loop je voor andere zaken wel nog naar de dokter? Maar bevindelijken zijn zeker niet tegen geneeskunde als dusdanig. Die vaccinaties zijn – nogmaals: voor sommigen onder hen – een brug te ver, omdat daarbij een ziekteverwekker wordt ingebracht, en daar trekken ze de grens, dat is het alleenrecht van God. Ze betwisten de wetenschappelijke evidentie ook niet, maar zij laten in hun beslissing een ander soort rationaliteit harder doorwegen. Noem het een ‘bredere’ rationaliteit: ‘ik verlies dan in het ergste geval misschien mijn leven, maar ik behoud mijn zielenheil’.”

"We zijn niet meer gewend dat geloof bij sommige mensen wetenschap kan overrulen."

“Inmiddels is dat niet-vaccineren ook een symbooldossier geworden. We zitten in België en Nederland met een merkwaardige paradox. De religieuze diversiteit is hier nog nooit zo groot geweest als vandaag. En tegelijk hanteren de meeste ‘autochtonen’ een verregaand geseculariseerd discours, omdat religie voor velen iets uit een ver verleden is. We schrikken dan ook als iemand een expliciet religieus gefundeerd antwoord geeft: we zijn het niet meer gewend dat geloof bij sommige mensen de wetenschap kan overrulen. Nochtans zitten we daar mondiaal in een uitzonderingspositie: overal ter wereld blijft religie een hoofdrol spelen.”

“Als er kinderen in het gedrang zijn, moet je wel ingrijpen. In eerste instantie door te informeren, over de stand van de wetenschap, maar evengoed over de standpunten binnen de eigen religie. Want minderheden houden rond ethische kwesties vaak ook vast aan verouderde standpunten. Ze denken te snel: ‘Dit zegt onze dominee, onze imam, onze rabbijn, dus dit is de onwrikbare regel binnen ons geloof.’ Dat klopt vaak niet: ook binnen hun eigen geloofsgemeenschap bestaat er vaak verschil in opinie, en evolueren de opvattingen rond geneeskunde, orgaandonatie, vaccinatie enzovoort.”

Wouter Verbeylen