Het leven zoals het is... in Ghana

Nog tot eind oktober loopt in het Afrika Museum in Berg en Dal bij Nijmegen een merkwaardige tentoonstelling over de wooncultuur van de Kasena, een volk uit het grensgebied tussen Ghana en Burkina Faso. Professor Ann Cassiman, die al vijftien jaar in het gebied werkt, is de curator van deze mooie expo ‘Songo. Ritmes van Wonen’.

Wat is een huis? Wat is wonen? Hoe kan een huis een lichaam zijn? Wat betekent ‘modern’ in ruraal Afrika? Hoe zijn lokale en globale werelden met elkaar verbonden? Dit zijn een aantal vragen waarop de tentoonstelling, die gewijd is aan de architectuur in Kasenaland, een antwoord wil geven. Het woord ‘Songo’ verwijst zowel naar de woning als naar de familieclan. ‘Woning’ is in deze context trouwens een rekbaar en organisch begrip. Het gaat eerder om een woondorp dat tot tachtig personen kan herbergen die door familiebanden met elkaar verbonden zijn. Op symbolische wijze wordt in de exporuimte een Songo geconstrueerd – beter gezegd: gesuggereerd – dankzij de bijzondere scenografie van Peter Missotten van De Filmfabriek.

Ann Cassiman, docent aan het Instituut voor Antropologie in Afrika van de K.U.Leuven, werkt al sedert 1996 in Kasenaland en heeft er ook haar doctoraal onderzoek verricht over het dagelijkse leven van de vrouwen in en rond de woning. Ze publiceerde het boek Stirring Life: Women’s paths and places among the Kasena of Northern Ghana. Haar kennis wilde ze nu ook via een tentoonstelling aan een breder en ander publiek overbrengen.

Patriclans

Op een indringende wijze schetst de tentoonstelling het leven zoals het is … in Kasenaland. Via filmbeelden, fotomateriaal, digitale informatie en vooral geluiden wordt de bezoeker geïntroduceerd in de woning en leefwereld van de Kasena die gebouwd is rond een centrale kraal waar de dieren de nacht doorbrengen. Het gaat om polygame patriclans, waar de vrouw inhuwelijkt en de mannelijke nakomelingen een vaste stek hebben.

Ondanks de sterke continuïteit tussen de verschillende generaties die het huis bewonen, wordt ook duidelijk hoe de huizen en de levens van hun bewoners vandaag de dag veranderen onder invloed van de stad en de meer globale ‘moderne’ wereld. Dat veranderingen niet noodzakelijk leiden tot een verlies van de eigen identiteit, wordt duidelijk in de wijze waarop de Kasena nieuwe bouwelementen op een heel dynamische manier opnemen in de bestaande architectuur en hoe lokale praktijken van wonen hun betekenissen opleggen aan deze nieuwe elementen.

De bezoeker dringt de woning binnen via een smalle inkom, ziet weinig, maar hoort vooral de klanken van de bewoners die werken, praten, lachen. Als in een verduisterd labyrint zoekt hij zijn weg in de woning en zuigt hij de informatie op via filmopstellingen, familieportretten, informatiezuilen en –eilandjes, om zich op die manier een totaalbeeld te vormen van een woonwereld die in voortdurende verandering is, de plek ook waar leven en dood samenvallen, kinderen geboren worden en doden begraven worden.

Leven en dood

“De Songo is een organische constructie die leven en dood, heden en verleden verbindt, en die voortdurend gecreëerd wordt door de dagelijkse handelingen van de vrouwen”, vertelt curator Ann Cassiman. “Mannen leggen de fundamenten van de woning, maar voor het overige spelen hun activiteiten zich voornamelijk buiten de woning af: het veld, de markt, de bar, de stad. Het zijn de vrouwen die zorgen voor de dagelijkse continuïteit. De woning wordt uit aarde gebouwd en heeft veel onderhoud nodig. Bovendien wordt heel veel aandacht besteed aan de decoratie, de muurschilderingen die de vrouwen een aanzien bezorgen. Voortdurend worden kamers bijgebouwd, verdwijnen andere kamers, op het ritme van de clan.”

“De woning weerspiegelt ook heel mooi de organisatie van de familie, ja hun levensfilosofie. Het huis is de plek waar familiebanden worden gedefinieerd, en de band tussen de intieme en de publieke ruimte, maar ook tussen het vrouwelijke en het mannelijke vorm krijgt. De meest intieme kamer is de kamer waar de vrouwen geboorte geven aan de nakomelingen. Het is ook dezelfde kamer waar de doden worden opgebaard voor ze in het woondorp worden begraven. Wat meteen de cyclische levensfilosofie illustreert. Bovendien, en dat hebben we op de expo tot leven willen brengen, is het auditieve in zo’n woonhuis belangrijker dan het visuele. Je hoort elkaar, maar je ziet elkaar niet goed. De bezoeker van de Songo ziet op het eerste gezicht niemand, maar wordt gezien.”

Op een bijzondere indringende wijze heeft Ann Cassiman het leven in Kasenaland tot leven gebracht. Het Afrika Museum van Berg en Dal is overigens een heel mooie locatie voor deze tentoonstelling die organisch aansluit bij de filosofie van het museum. Niet alleen de mooie collectie, maar ook het prachtige buitenmuseum waar een Kusasihuis – de Kusasi zijn een buurvolk van de Kasena – werd gereconstrueerd, maken van het museumbezoek een zeer mooie familieuitstap.

De expo ‘Songo. Ritmes van Wonen’ loopt tot 31 oktober in het Afrika Museum, Postweg 6, Berg en Dal (bij Nijmegen). Open van maandag tot vrijdag, 10-17u; zaterdag, zondag en feestdagen, 11-17u.

http://www.afrikamuseum.nl

Een familie poseert voor de belangrijkste
kamer van de woning (Chiana, Noord-Ghana, 2001).

Ann Cassiman/Jan Missotten