Rechtspraak door een psychologische bril

Het Departement Psychologie kiest het onderwerp van zijn jaarlijkse themadag sinds vorig jaar in functie van de actualiteit. Het lag dan ook voor de hand dat in dit ‘jaar van het proces-Dutroux’ de rechtspsychologie centraal zou staan. Want rechtspraak, dat merken we elke dag in de verslagen vanuit Aarlen, is niet enkel een kwestie van feiten. Het gaat altijd om de versie van beklaagde X, de herinnering van getuige Y, de inschatting van procureur Z. En in dat kluwen moet een waarheid gevonden worden op basis van een keten aan menselijke beslissingen: dat spoor is de moeite waard, die getuige is geloofwaardig, deze beklaagde is schuldig.

Rechtspsychologie bestudeert gedragingen en hun verklaringen, direct gelinkt aan een gerechtelijk onderzoek of rechtszaak, maar het is ook meer dan dat, zegt organisatrice Marlies Lacante: “Eén van onze sprekers, professor Merckelbach, doet onderzoek naar de relatie tussen mishandeling op jonge leeftijd en latere psychische stoornissen. De andere sprekers houden zich onder meer bezig met de rol van het geheugen in het recht. Professor Loftus is een wereldautoriteit op dat vlak. Zij onderzoekt hoe het geheugen verandert in functie van feiten, woorden, ideeën, suggesties… Ook professor Wagenaar bestudeert problemen in verband met waarneming, geheugen en beslissingen in de context van de rechtspraak. Hij trad als expert op in meer dan 250 rechtszaken, onder andere in de IRA-processen. Telkens gaat het er eigenlijk om dat je met een - wetenschappelijk ondersteunde - psychologische bril naar rechtszaken kijkt.”
Geert Vervaeke, verantwoordelijk voor het domein rechtspychologie in de Faculteit Rechtsgeleerdheid, benadrukt dat psychologen niet enkel rechtstreeks een rol spelen in rechtszaken, als experts en adviseurs, maar dat psychologisch onderzoek ook grote invloed kan hebben op de dagelijkse praktijk van onderzoeken en rechtszaken: “Het onderzoek naar herinneringen, waarin met name Elizabeth Loftus een prominente figuur is, heeft bijvoorbeeld heel wat implicaties voor de manier waarop politiemensen en rechters zouden moeten omgaan met gegevens. De herinnering van zowel slachtoffers en getuigen als verdachten speelt immers een grote rol in de reconstructie van een delict.”
Hypnose
“Een ander onderzoeksgebied vormen beslissingsprocessen. Op basis waarvan komen bijvoorbeeld rechters tot een besluit? Wijzelf doen nu onderzoek naar de manier waarop commissies in gevangenissen advies geven over voorwaardelijke invrijheidsstelling. Er wordt ook onderzoek gedaan inzake het voorspellen van recidivisme, en naar de elementen die een rol spelen bij het bepalen van de strafmaat.”
Ook bij het ontwikkelen van verhoortechnieken en het beoordelen van verklaringen en bekentenissen kan psychologisch onderzoek steun bieden. Vervaeke: “Uit onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat hypnose geen goed middel is om mensen te verhoren, omdat je daarmee meer fouten binnenbrengt dan waarheid achterhaalt. Ook werd onderzocht wat er gebeurt als je mensen te veel onder druk zet. Dat kan onder meer leiden tot valse bekentenissen.”
“Bij het bepalen van de geloofwaardigheid van verklaringen en beschuldigingen komt de taak van de psycholoog-deskundige er onder meer op neer om mogelijke alternatieve verklaringen voor de klacht te onderzoeken. Een duidelijk voorbeeld is de beschuldiging van seksueel misbruik in echtscheidingszaken. In vijf procent van de gevallen blijken de feiten waarvan iemand beschuldigd wordt niet te hebben plaatsgevonden. Zo’n verklaring kan dan bijvoorbeeld een middel zijn om een conflict inzake het hoederecht uit te vechten.”

• 29 maart, 15-19u, Aula De Somer. Alle belangstellenden zijn welkom. Van 18 tot 19u gaan de deskundigen in op thema’s die het publiek aanbrengt.